Awarie wspólne (ang. General Average) to specyficzne pojęcie z dziedziny ubezpieczeń morskich i transportu morskiego, odnoszące się do sytuacji, gdy w trakcie podróży morskiej dokonuje się świadomego i celowego poświęcenia części mienia (statku, ładunku) lub ponosi się nadzwyczajne wydatki w celu ratowania wspólnego interesu – czyli uratowania statku, załogi oraz pozostałego ładunku przed zagrożeniem.
Celem awarii wspólnej jest uratowanie wspólnych interesów wszystkich stron uczestniczących w podróży morskiej, co powoduje konieczność proporcjonalnego rozliczenia poniesionych kosztów lub szkód pomiędzy wszystkich uczestników przedsięwzięcia morskiego.
Przykładowe sytuacje awarii wspólnej:
- wyrzucenie części ładunku za burtę w celu odciążenia statnego i uniknięcia zatonięcia,
- celowe uszkodzenie części statku, np. masztów, w celu stabilizacji i ratowania reszty,
- wykorzystanie specjalistycznej pomocy holowniczej podczas poważnej awarii silnika,
- użycie środków gaśniczych i generowanie kosztów akcji ratowniczej w przypadku pożaru,
- celowe wejście statku na mieliznę, by uniknąć większej katastrofy.
Podstawowe zasady awarii wspólnej:
Wystąpienie awarii wspólnej musi spełniać trzy podstawowe warunki:
- Zagrożenie musi być wspólne – musi dotyczyć wszystkich uczestników podróży morskiej.
- Poświęcenie lub wydatki muszą być świadome i celowe – podjęte dla ratowania wspólnego interesu.
- Podjęte działania muszą zakończyć się powodzeniem – przynajmniej częściowym (statek lub część ładunku muszą zostać uratowane).
Rozliczenie awarii wspólnej (Dyspasza):
Koszty awarii wspólnej rozlicza dyspaszer, specjalista w zakresie szkód morskich, który sporządza dokument zwany dyspaszą. W dyspaszy:
- określa się wysokość szkód oraz wydatków poniesionych w ramach awarii wspólnej,
- wskazuje się podział kosztów pomiędzy właściciela statku, właścicieli ładunków oraz ich ubezpieczycieli,
- rozliczenie oparte jest o Reguły Yorku-Antwerpii – międzynarodowe zasady ustalające zasady i sposób podziału kosztów.
Reguły Yorku-Antwerpii (York-Antwerp Rules)
Są to międzynarodowe przepisy regulujące, jakie koszty można uznać za awarię wspólną i jak je podzielić. Obowiązują od 1890 roku, z okresowymi aktualizacjami (np. 1974, 1994, 2004, 2016).
Reguły te ustalają między innymi:
- kryteria uznawania szkód za awarię wspólną,
- zasady wyliczania wartości uratowanego mienia,
- podział kosztów pomiędzy statek, ładunek i fracht.
Koszty zaliczane do awarii wspólnej:
Do awarii wspólnej można zaliczyć:
- wartość celowo poświęconego mienia (np. wyrzuconego ładunku),
- koszty ratownictwa, holowania, wynagrodzenie ratowników,
- wydatki poniesione w związku z wejściem do portu ratunkowego (port schronienia),
- koszty usunięcia uszkodzeń wynikających z celowego działania ratowniczego (np. naprawa statku po celowym wejściu na mieliznę).
Koszty NIE zaliczane do awarii wspólnej (awarie szczególne):
Koszty związane z indywidualnymi szkodami, dotyczącymi wyłącznie jednej strony (np. uszkodzenie pojedynczego kontenera wskutek wypadku, który nie był działaniem celowym w interesie wszystkich) stanowią tzw. awarie szczególne (particular average) i pokrywane są indywidualnie przez właściciela danego mienia lub jego ubezpieczyciela.
Znaczenie dla ubezpieczeń:
- Ubezpieczenie ładunku (cargo insurance) standardowo zawiera klauzulę dotyczącą odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkody powstałe w ramach awarii wspólnej.
- Armator statku także korzysta z odpowiedniego ubezpieczenia (Hull and Machinery – H&M), obejmującego jego udział w kosztach awarii wspólnej.
Procedura postępowania przy awarii wspólnej:
- Ogłoszenie awarii wspólnej przez kapitana lub armatora statku.
- Mianowanie dyspaszera, który dokonuje wyliczeń i sporządza dyspaszę.
- Złożenie gwarancji lub depozytów przez właścicieli ładunków (lub ich ubezpieczycieli), które zabezpieczają pokrycie kosztów.
- Sporządzenie dyspaszy – dokumentu końcowego z rozliczeniem kosztów.
- Rozliczenie kosztów awarii wspólnej przez strony zgodnie z dyspaszą.
Podsumowanie:
Awarie wspólne (General Average) to mechanizm prawny stosowany w żegludze morskiej, którego celem jest sprawiedliwe rozłożenie kosztów poniesionych podczas ratowania wspólnego interesu podróży morskiej. Kluczową rolę pełni tu dyspaszer oraz dokument – dyspasza, sporządzany zgodnie z międzynarodowymi regułami Yorku-Antwerpii.
Broker Szczecin
Adam Niedzielski
Więcej na temat pojęć związanych z ubezpieczeniami znajdziesz także na: https://subiektywnieoubezpieczeniach.blogspot.com/
Zobacz też: Budynek w ubezpieczeniach