Miarkowanie odszkodowania lub świadczenia oznacza zmniejszenie należnej kwoty. Obniżenie następuje w stosunku do pełnego rozmiaru szkody albo pełnej odpowiedzialności sprawcy lub ubezpieczyciela.
Chodzi o sytuację, w której świadczenie co do zasady się należy. Jednak prawo albo umowa pozwalają wypłacić je w niższej wysokości ze względu na szczególne okoliczności.
W ubezpieczeniach pojęcie to pojawia się najczęściej w kilku przypadkach. Dotyczy między innymi przyczynienia się poszkodowanego do powstania lub zwiększenia szkody.
Może również wystąpić wtedy, gdy ubezpieczony nie podejmuje działań ograniczających skutki zdarzenia. Znaczenie może mieć także rażące niedbalstwo przewidziane w przepisach lub warunkach umowy.
Podstawą cywilnoprawną są przede wszystkim art. 362, art. 440, art. 826 i art. 827 Kodeksu cywilnego.
Geneza miarkowania odszkodowania
Geneza tej instytucji wynika z dążenia prawa do zachowania równowagi.
Odszkodowanie powinno wyrównywać szkodę. Nie może jednak pomijać zachowania samego poszkodowanego ani wyjątkowych okoliczności sprawy.
Dlatego ustawodawca przyjął, że obowiązek naprawienia szkody może zostać odpowiednio zmniejszony. Dotyczy to sytuacji, w której poszkodowany sam współtworzył ryzyko albo zwiększył skutki zdarzenia.
Art. 362 Kodeksu cywilnego przewiduje zmniejszenie obowiązku naprawienia szkody w razie przyczynienia się poszkodowanego. Zakres obniżenia zależy od okoliczności, zwłaszcza od stopnia winy obu stron.
Z kolei art. 440 Kodeksu cywilnego dopuszcza ograniczenie obowiązku naprawienia szkody między osobami fizycznymi. Może to nastąpić ze względu na ich sytuację majątkową oraz zasady współżycia społecznego.
Znaczenie miarkowania dla rynku ubezpieczeń
Miarkowanie ma duże znaczenie dla rynku ubezpieczeń. Wpływa bowiem na rzeczywistą wysokość wypłat oraz ocenę ryzyka.
W obowiązkowym OC i innych ubezpieczeniach odpowiedzialności cywilnej miarkowanie najczęściej wynika z art. 362 Kodeksu cywilnego.
Rzecznik Finansowy wskazuje, że przyczynienie się poszkodowanego może prowadzić do obniżenia należnych świadczeń. Dotyczy to między innymi zadośćuczynienia, odszkodowania i renty.
W praktyce nie wystarcza więc samo ustalenie odpowiedzialności sprawcy ani istnienia ochrony ubezpieczeniowej. Trzeba również ocenić zachowanie poszkodowanego.
Miarkowanie zewnętrzne
W praktyce ubezpieczeniowej można wyróżnić dwa poziomy miarkowania.
Pierwszy to miarkowanie zewnętrzne. Wynika ono z prawa odszkodowawczego i najczęściej dotyczy przyczynienia się poszkodowanego.
Przykładem może być sytuacja, w której pieszy nieostrożnie wszedł na jezdnię. Kierowca posiadał ważne OC, więc ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność.
Jednak należna kwota może zostać obniżona o ustalony procent przyczynienia się pieszego do szkody.
Miarkowanie wewnątrz umowy ubezpieczenia
Drugi poziom dotyczy miarkowania wewnątrz umowy ubezpieczenia.
Występuje ono wtedy, gdy ubezpieczony narusza swoje obowiązki po zajściu wypadku. Może również dotyczyć szczególnie nagannego sposobu działania.
Art. 826 Kodeksu cywilnego nakłada na ubezpieczonego obowiązek użycia dostępnych środków w celu ratowania przedmiotu ubezpieczenia. Powinien on również dążyć do zmniejszenia rozmiaru szkody.
Natomiast art. 827 Kodeksu cywilnego odnosi się do szkód wyrządzonych umyślnie i wskutek rażącego niedbalstwa.
Ubezpieczyciel może uwolnić się od odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie. Przy rażącym niedbalstwie odpowiedzialność jest co do zasady wyłączona.
Wyjątek może wynikać z umowy albo ze względów słuszności przemawiających za wypłatą świadczenia.
Miarkowanie przy likwidacji szkód
Miarkowanie ma również znaczenie przy likwidacji szkód komunikacyjnych i osobowych.
Rzecznik Finansowy zwraca uwagę, że zakłady ubezpieczeń próbowały niekiedy obniżać odszkodowania. Powoływały się przy tym na obowiązek minimalizacji szkody przez poszkodowanego.
Nie każde takie obniżenie jest jednak prawidłowe.
Sama propozycja tańszej naprawy nie oznacza automatycznie prawa do zmniejszenia odszkodowania. Podobnie działa powoływanie się na rabaty, upusty albo niższe stawki.
Miarkowanie musi mieć podstawę prawną lub umowną. Powinno być także uzasadnione konkretnymi okolicznościami sprawy.
Nie może wynikać wyłącznie z wewnętrznej polityki kosztowej ubezpieczyciela.
Miarkowanie w ubezpieczeniach osobowych
W ubezpieczeniach osobowych miarkowanie świadczenia może działać inaczej niż przy klasycznym odszkodowaniu.
Dotyczy to między innymi ubezpieczeń NNW i zdrowotnych. Świadczenia z takich umów bywają zryczałtowane i wynikają bezpośrednio z warunków umowy.
Dlatego nie zawsze obniża się je według kodeksowych zasad naprawienia szkody.
Także w tych ubezpieczeniach mogą jednak występować mechanizmy obniżenia albo odmowy wypłaty. Muszą one wynikać z prawa lub ogólnych warunków ubezpieczenia.
Przykładem może być umyślne wywołanie zdarzenia albo rażące niedbalstwo. Znaczenie ma jednak zakres, w jakim przepisy dopuszczają takie ograniczenie.
Dlatego w każdej sprawie należy ustalić charakter świadczenia. Trzeba odróżnić odszkodowanie kompensacyjne od świadczenia umownego o innym charakterze.
Miarkowanie nie jest dowolnym obniżeniem wypłaty
Miarkowanie nie oznacza dowolnego zmniejszania wypłaty przez ubezpieczyciela.
Jest to mechanizm prawny korygujący wysokość świadczenia. Stosuje się go wtedy, gdy pełna wypłata byłaby nieadekwatna do okoliczności sprawy.
W prawidłowo prowadzonej likwidacji szkody każde obniżenie powinno być starannie uzasadnione.
Ubezpieczyciel powinien wskazać podstawę prawną lub umowną. Powinien także opisać okoliczności faktyczne oraz wykazać zasadność obniżenia.
Konieczne jest również wyjaśnienie, dlaczego zastosowano określony zakres zmniejszenia świadczenia.
Podsumowanie
Miarkowanie odszkodowania lub świadczenia oznacza prawne obniżenie należnej kwoty ze względu na szczególne okoliczności.
Najczęściej dotyczy przyczynienia się poszkodowanego oraz niewłaściwego zachowania ubezpieczonego po szkodzie. Może również wynikać z wyjątkowych względów słuszności.
Instytucja ta znajduje się na granicy między pełnym wyrównaniem szkody a odpowiedzialnością za własny udział w jej powstaniu.
Więcej na temat pojęć związanych z ubezpieczeniami znajdziesz także na: https://subiektywnieoubezpieczeniach.blogspot.com/
Zobacz też: Medycyna podróży