Moral hazard, po polsku najczęściej określany jako pokusa nadużycia, to zjawisko związane ze zmianą zachowania osoby ubezpieczonej.
Osoba objęta ochroną może zacząć zachowywać się mniej ostrożnie. Może również podejmować działania zwiększające ryzyko szkody.
Dzieje się tak dlatego, że finansowe skutki zdarzenia w całości lub części przejmie ubezpieczyciel.
W prostym ujęciu chodzi o sytuację, w której poczucie zabezpieczenia osłabia ostrożność. Dotyczy to zarówno interesu majątkowego, jak i zdrowotnego.
W języku nadzorczym KNF określenie „moral hazard” jest wprost tłumaczone jako pokusa nadużycia.
Moral hazard w polskim prawie
Polskie prawo nie zawiera jednej definicji moral hazard pod taką nazwą.
Sens tego zjawiska jest jednak wyraźnie obecny w konstrukcji prawa ubezpieczeniowego.
Szczególne znaczenie mają przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące obowiązków ubezpieczającego po zajściu wypadku. Istotne są również regulacje odnoszące się do umyślnego działania i rażącego niedbalstwa.
Art. 826 KC nakłada obowiązek użycia dostępnych środków w celu ratowania przedmiotu ubezpieczenia. Wymaga także podejmowania działań zapobiegających zwiększeniu szkody.
Z kolei art. 827 KC przewiduje zwolnienie ubezpieczyciela z odpowiedzialności przy szkodzie wyrządzonej umyślnie.
Przy rażącym niedbalstwie odszkodowanie co do zasady nie przysługuje. Wyjątkiem może być sytuacja, gdy umowa albo względy słuszności przemawiają inaczej.
Przepisy te stanowią prawną odpowiedź na pokusę nadużycia.
Geneza moral hazard
Geneza moral hazard wiąże się z samą naturą ubezpieczenia.
Przeniesienie ryzyka na profesjonalny zakład ubezpieczeń może osłabić motywację do zachowania wcześniejszego poziomu ostrożności.
Problem ten nie dotyczy wyłącznie ubezpieczeń majątkowych.
KNF w materiałach dotyczących historii ubezpieczeń na życie wskazuje, że dawne konstrukcje ochronne mogły zbliżać się do gry na cudzym zdarzeniu losowym. Dotyczyło to sytuacji, w których brakowało odpowiednich ograniczeń.
Rynek musiał więc wypracować zasady oddzielające uczciwe przeniesienie ryzyka od zachowań prowadzących do nadużyć lub nadmiernej nieostrożności.
Znaczenie moral hazard dla rynku ubezpieczeń
Moral hazard ma fundamentalne znaczenie dla rynku ubezpieczeń.
Jeżeli po uzyskaniu ochrony wielu klientów zacznie zachowywać się mniej ostrożnie, liczba szkód może wzrosnąć.
Wraz z nią rosną również koszty całego rynku.
Może to prowadzić do wyższych składek, bardziej rygorystycznych warunków umów oraz większej liczby wyłączeń odpowiedzialności.
Pokusa nadużycia nie jest więc wyłącznie problemem pojedynczego klienta.
Może wpływać na rentowność całych portfeli ubezpieczeniowych. W efekcie ubezpieczyciele mogą wprowadzać zmiany taryfowe oraz produktowe.
Ustawa o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej wymaga od zakładów efektywnego systemu zarządzania ryzykiem. Obejmuje on identyfikację, pomiar, monitoring oraz raportowanie ryzyk.
Formy moral hazard
W praktyce moral hazard może przybierać różne formy.
Najprostsza polega na obniżeniu codziennej ostrożności.
Osoba posiadająca pełne AC może mniej starannie zabezpieczać pojazd. Podobnie właściciel firmy z szeroką ochroną majątkową może słabiej przestrzegać procedur bezpieczeństwa.
Poważniejsza forma polega na świadomym zwiększaniu ryzyka.
Może to obejmować ignorowanie obowiązków po szkodzie albo zaniechanie zabezpieczenia mienia. Innym przykładem jest brak działań ograniczających dalsze straty.
Najbardziej skrajną postacią jest celowe kreowanie lub prowokowanie szkody.
Dlatego przepisy rozróżniają zwykłą nieostrożność, rażące niedbalstwo oraz działanie umyślne.
Jak ubezpieczyciele ograniczają moral hazard?
W codziennej praktyce przeciwdziałanie moral hazard opiera się na konkretnych rozwiązaniach.
Ubezpieczyciele stosują między innymi franszyzy, udziały własne oraz limity odpowiedzialności.
Wprowadzają również obowiązki dotyczące zabezpieczenia mienia. Znaczenie mają też ankiety underwritingowe, kontrola szkodowości oraz odpowiednie wyłączenia odpowiedzialności.
Rozwiązania te nie są wyłącznie technicznymi dodatkami do umowy.
Ich celem jest utrzymanie ekonomicznej motywacji klienta do ostrożności. Ochrona ubezpieczeniowa nie powinna bowiem zachęcać do lekkomyślnego działania.
Z prawnego punktu widzenia wspiera to również art. 826 KC. Przepis nakłada na ubezpieczającego aktywny obowiązek przeciwdziałania zwiększeniu szkody.
Moral hazard a ocena ryzyka
Moral hazard ma także znaczenie przy ocenie klientów oraz budowie modeli ryzyka.
Jeżeli określony segment rynku wykazuje większą skłonność do nieostrożnych zachowań lub nadużyć, ubezpieczyciel może uwzględnić to w kalkulacji.
Wpływ może dotyczyć zarówno wysokości składki, jak i warunków ochrony.
Zjawisko to nie musi jednak oznaczać oszustwa.
Czasami wystarczy sam fakt, że istnienie ochrony zmienia zachowanie ubezpieczonego.
Dlatego pokusa nadużycia jest traktowana jako realne ryzyko ekonomiczne, a nie wyłącznie problem etyczny.
Podsumowanie
Moral hazard to sytuacja, w której istnienie ochrony ubezpieczeniowej osłabia ostrożność albo zwiększa skłonność do ryzykownych zachowań.
W polskim prawie nie ma jednej ustawowej definicji tego pojęcia. Jego sens jest jednak widoczny w regulacjach dotyczących zapobiegania szkodzie, rażącego niedbalstwa oraz działania umyślnego.
Dla rynku ubezpieczeń jest to jedno z kluczowych zagrożeń. Wpływa na liczbę szkód, wysokość składek oraz konstrukcję ochrony.
Więcej na temat pojęć związanych z ubezpieczeniami znajdziesz także na: https://subiektywnieoubezpieczeniach.blogspot.com/
Zobacz też: Minimalna suma ubezpieczenia